महाराष्ट्रात पावसाचा धक्कादायक असमतोल! एकाच राज्यात पूर आणि दुष्काळ एकत्र?

Shocking imbalance in rainfall in Maharashtra! Flood and drought together in the same state?

चालू मान्सून हंगामात महाराष्ट्रात कमालीची टोकाची परिस्थिती पाहायला मिळत आहे. कोकण, मुंबई आणि पुणे परिसराला मुसळधार पावसाने झोडपून काढले असून अनेक ठिकाणी पूरपरिस्थिती निर्माण झाली आहे. मात्र, याच्या अगदी उलट चित्र मराठवाड्यात असून, तिथे अजूनही धरणीमाय कोरडी आहे. पाऊस नसल्याने पेरण्या खोळंबल्या असून भीषण दुष्काळाचे सावट गडद होत चालले आहे. याच गंभीर विषयाचे सविस्तर विश्लेषण करणारे ७ परिच्छेद खालीलप्रमाणे आहेत:

मुंबई आणि पुणे या दोन्ही प्रमुख शहरांना मान्सूनच्या सुरुवातीच्या टप्प्यातच पावसाने अक्षरशः वेठीस धरले आहे. मुंबईत सखल भागात पाणी साचल्याने लोकल सेवा आणि रस्ते वाहतूक पूर्णपणे विस्कळीत झाली, तर पुण्यातही काही तासांत झालेल्या ढगफुटीसदृश पावसामुळे सोसायट्यांमध्ये पाणी शिरले. धरणे वेगाने भरत असली, तरी शहरी नियोजनाचा बोजवारा उडाल्यामुळे आणि ड्रेनेज यंत्रणा अपयशी ठरल्यामुळे नागरिकांना भीषण पुराचा सामना करावा लागत आहे.

एकीकडे पश्चिम महाराष्ट्र आणि कोकणात पाण्याचे लोंढे वाहात असताना, मराठवाड्यातील छत्रपती संभाजीनगर, जालना, बीड, लातूर आणि धाराशिव या जिल्ह्यांमध्ये अजूनही आकाश निरभ्र आहे. अनेक भागात केवळ नावापुरता शिडकावा झाला असून, जमीन अजूनही पुरेशी ओली झालेली नाही. कडक उन्हामुळे विहिरींनी तळ गाठला असून, पावसाळ्याचे दिवस असूनही हंडाभर पाण्यासाठी माता-भगिनींची भटकंती सुरूच आहे.

मराठवाड्याची बहुतांश शेती ही पूर्णपणे पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून आहे. दरवर्षी जूनच्या मध्यात होणारी खरिपाची पेरणी (सोयाबीन, कापूस, तूर) आता जुलै महिना उजाडला तरी झालेली नाही. “पेरणी कशी करावी?” या विवंचनेत शेतकरी अडकला आहे. ज्यांनी सुरुवातीच्या किरकोळ पावसावर धाडस करून धूळपेरणी केली, त्यांचे बियाणे जमिनीतच करपून गेल्यामुळे दुबार पेरणीचे मोठे आर्थिक संकट शेतकऱ्यांच्या उंबरठ्यावर उभे आहे.

मराठवाड्याची जीवनवाहिनी असलेल्या जायकवाडी (नाथसागर) धरणासह इतर मध्यम व लघू प्रकल्पांमधील पाणीपातळी प्रचंड खालावली आहे. अनेक जलाशयांमध्ये केवळ ‘मृत जलसाठा’ शिल्लक राहिला आहे. परिणामी, शेकडो गावांना आणि वाड्यांना आजही टँकरद्वारे पाणीपुरवठा करावा लागत आहे. एरवी पावसाळ्यात टँकर बंद होतात, पण इथे पाऊस नसल्याने टँकरची संख्या दिवसेंदिवस वाढत चालली आहे, जी अत्यंत चिंताजनक बाब आहे.

महाराष्ट्रातील हे व्यस्त चित्र म्हणजे ‘हवामान बदलाचा’ (Climate Change) स्पष्ट आणि जिवंत परिणाम आहे. एकाच राज्यात एका भागात अतिवृष्टी (Extreme Rainfall) होणे आणि अवघ्या काही किलोमीटर अंतरावरील दुसऱ्या भागात कोरडा दुष्काळ असणे, हे हवामानातील वाढत्या तीव्रतेचे लक्षण आहे. मान्सूनचे बाष्प घेऊन त्याने येणारे ढग सह्याद्री ओलांडल्यानंतर मराठवाड्यापर्यंत पोहोचेपर्यंत विरून जात असल्यामुळे हा प्रादेशिक असमतोल निर्माण झाला आहे.

पाऊस लांबल्यामुळे ग्रामीण भागात केवळ मानवाच्या पिण्याच्या पाण्याचाच नाही, तर मुक्या जनावरांच्या चाऱ्याचा प्रश्नही गंभीर झाला आहे. शेतातील जुने गवत कोरडे पडले असून, नवीन चारा पिकांची पेरणीच होऊ शकलेली नाही. जर पुढील काही दिवसांत मोठा पाऊस झाला नाही, तर शेतकरी आपली जनावरे कशी जगवणार हा मोठा यक्षप्रश्न आहे. त्यामुळे सरकारला पुन्हा एकदा जनावरांसाठी चारा छावण्या सुरू कराव्या लागतील, अशी भीती व्यक्त होत आहे.

या गंभीर परिस्थितीवर मात करण्यासाठी केवळ तात्पुरती मदत किंवा टँकर पुरवणे पुरेसे नाही. मराठवाड्यासारख्या कायम दुष्काळी भागासाठी वॉटर ग्रीड प्रकल्प जलद गतीने पूर्ण करणे, जलयुक्त शिवार आणि सिमेंट नाला बांधांच्या माध्यमातून पडणारा पाऊस जमिनीत जिरवणे अत्यंत आवश्यक आहे. तसेच, निसर्गाच्या या लहरीपणाशी लढण्यासाठी शेतकऱ्यांनी पिकांच्या पद्धतीत बदल करून कमी पाण्यावर येणाऱ्या पिकांना प्राधान्य देणे गरजेचे झाले आहे.